Ból gardła – przyczyny i metody leczenia

Najczęstsze przyczyny ostrego bólu gardła

Etiologia bólu gardła jest wieloczynnikowa. Najczęściej ma charakter infekcyjny, ale dolegliwości mogą też wywoływać stany niezwiązane z zakażeniem.

Najczęstszą przyczyną bólu gardła w 70–90% przypadków jest infekcja wirusowa. Do najczęstszych patogenów należą adenowirusy, rynowirusy, koronawirusy oraz wirusy grypy i paragrypy. Infekcje bakteryjne stanowią od 5 do 37% ostrych zapaleń gardła — za większość z nich odpowiada paciorkowiec β-hemolizujący grupy A, rzadziej Streptococcus pneumoniae czy Haemophilus influenzae. Nagłe wystąpienie bólu gardła bywa też pierwszym objawem mononukleozy zakaźnej, odry lub ospy wietrznej.

Przewlekły ból gardła, czyli podrażnienie błony śluzowej gardła utrzymujące się tygodniami, ma inne podłoże. Najczęstszą przyczyną jest długotrwała ekspozycja na czynniki drażniące – dym tytoniowy, alkohol, chemikalia czy suche powietrze. Istotną rolę odgrywa refluks żołądkowo-przełykowy, który powoduje przewlekłe drażnienie śluzówki kwaśną treścią żołądkową. Ból gardła pojawia się też w przebiegu alergii, przewlekłego zapalenia zatok przynosowych lub migdałków podniebiennych, a u osób zawodowo posługujących się głosem — na skutek nieprawidłowej czynności fonacyjnej krtani.

Rzadszą, lecz istotną klinicznie przyczyną bólu gardła są neuralgie — nawracający, jednostronny ból rwący w okolicy migdałków podniebiennych lub nasady języka, wywoływany przez połykanie, kaszel czy żucie, typowo u osób starszych. Ból gardła może być również objawem choroby nowotworowej — guza nasady języka, migdałków podniebiennych lub krtani. W takim przypadku ból jest zwykle jednostronny, początkowo o stałym nasileniu, z czasem narastający, z trudnościami w połykaniu.

Silny ból gardła – kiedy objawy powinny niepokoić?

Nie każdy ból gardła wymaga pilnej interwencji medycznej, ale istnieje kilka sytuacji, w których wizyta u lekarza jest niezbędna.

Różnicowanie wirusowego i bakteryjnego zapalenia gardła bywa trudne, lecz ma kluczowe znaczenie dla podjęcia właściwej decyzji terapeutycznej. Za infekcją wirusową przemawia 2–3-dniowy nieżyt nosa poprzedzający ból gardła, kaszel, łzawienie oczu, nieznaczne podwyższenie temperatury ciała i ogólne złe samopoczucie. Na infekcję bakteryjną, najczęściej anginę paciorkowcową, wskazuje natomiast nagły i ostry ból gardła, wysoka gorączka z dreszczami, znaczne przekrwienie i powiększenie migdałków podniebiennych, naloty na migdałkach pojawiające się w 2.–3. dniu choroby oraz bolesne powiększenie węzłów chłonnych szyi. W diagnostyce różnicowej pomocna jest skala Centora/McIsaaca, oceniająca prawdopodobieństwo paciorkowcowego zapalenia gardła.

Niepokojące objawy, przy których nie należy zwlekać z wizytą, to silny ostry ból gardła utrudniający przełykanie i mówienie, ból umiejscowiony jednostronnie (zwłaszcza promieniujący do ucha), szczękościsk, mowa kluskowata i ślinotok — mogą świadczyć o rozwijającym się ropniu okołomigdałkowym, wymagającym pilnej konsultacji laryngologicznej. Podobnie niepokojące są: bardzo nasilony obrzęk śluzówki i trudności z oddychaniem, ból gardła trwający ponad dwa tygodnie bez poprawy oraz ból przewlekły, samoistny, nieuwarunkowany infekcją, narastający z upływem czasu. Ten ostatni przypadek wymaga specjalistycznej diagnostyki laryngologicznej w celu wykluczenia zmian nowotworowych.

Jak szybko wyleczyć zapalenie gardła?

Postępowanie przy bólu gardła zależy od jego przyczyny. W przypadku wirusowego zapalenia gardła leczenie przyczynowe jest niemożliwe — organizm musi samodzielnie zwalczyć infekcję. Leczenie skupia się zatem na łagodzeniu objawów, nawilżeniu gardła i wspieraniu odporności organizmu.Angina paciorkowcowa wymaga antybiotykoterapii przepisanej przez lekarza — samoleczenie bez diagnostyki może prowadzić do groźnych powikłań.

Dostępne bez recepty leki na ból gardła działają miejscowo i zawierają substancje o różnych właściwościach. Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne to benzydamina (wykazuje działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne, antyseptyczne i miejscowo znieczulające, wchłania się przez błony śluzowe zaledwie w 5%, stosowana od niemowlęctwa), salicylan choliny (działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i słabe bakteriobójcze, zmniejsza obrzęk śluzówki, nie stosować u dzieci poniżej 12. r.ż.) oraz flurbiprofen (silne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, również nie dla dzieci poniżej 12. r.ż.). Substancje antyseptyczne to chlorek benzalkoniowy, chlorheksydyna i chlorchinaldol, który działa przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo i przeciwpierwotniakowie.

Tabletki i pastylki do ssania działają dłużej niż aerozole — są przetrzymywane w jamie ustnej przez dłuższy czas i wolniej uwalniają substancję czynną, co przekłada się na skuteczniejsze miejscowe złagodzenie bólu gardła. Aerozole i płyny do płukania działają krócej, ale szybciej docierają do zmienionego zapalnie miejsca.

Domowe sposoby na bólu gardła

Naturalne metody mogą skutecznie łagodzić ból gardła, zwłaszcza na początku infekcji.

Płukanie gardła roztworem soli to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych domowych sposobów. Sól działa przeciwzapalnie, działa łagodząco na błonę śluzową, zmniejsza obrzęk śluzówki i pomaga usunąć bakterie z powierzchni gardła. Wystarczy rozpuścić pół łyżeczki soli w szklance ciepłej wody i płukać gardło kilka razy dziennie, nie dłużej jednak niż 2–3 dni.

Inhalacje parowe z olejkami eterycznymi — olejkiem z drzewa herbacianego, olejkiem miętowym czy olejkiem anyżowym — to kolejny sprawdzony sposób. Pochylając się nad miską z gorącą wodą i przykrywając głowę ręcznikiem, nawilżamy błony śluzowe dróg oddechowych i łagodzimy uczucie drapania. Suche powietrze w pomieszczeniu nasila podrażnienie gardła — optymalna wilgotność to 40–60%.

Miód wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i nawilżające. Działa łagodząco na bolące gardło i zmniejsza uczucie drapania. Warto dodawać go do herbaty lub naparu z rumianku czy szałwii, ale dopiero po przestudzeniu napoju, by nie niszczyć jego cennych właściwości. Miód nie powinien być podawany dzieciom poniżej 1. roku życia. Szałwia wykazuje właściwości przeciwzapalne, właściwości przeciwbakteryjne i właściwości przeciwgrzybicze — napar z szałwii stosowany do płukania jamy ustnej i gardła przynosi ulgę, choć nie należy stosować go w dużych ilościach ani przez długi czas, a kobiety w ciąży i karmiące powinny go unikać.

Imbir z herbatą działa odkażająco, przeciwzapalnie i rozgrzewająco, a miód manuka — odmiana o szczególnie silnych właściwościach antyseptycznych — może wspomagać leczenie infekcji bakteryjnych gardła. Ciepłe napoje działają nawilżająco na błonę śluzową i przynoszą ulgę przy uczuciu drapania i suchości. Korzeń prawoślazu i porost islandzki mają właściwości powlekające — preparaty zawierające te substancje roślinne chronią śluzówkę gardła i zmniejszają podrażnienie.

Kolejnym skutecznym sposobem na ból gardła jest też jego nawilżanie poprzez picie odpowiedniej ilości płynów oraz odpoczynek i oszczędzanie głosu.

Sposoby na zapobieganie bólu gardła

Profilaktyka bólu gardła koncentruje się na ograniczeniu ekspozycji na czynniki drażniące i wzmacnianiu odporności organizmu.

Pierwszym krokiem jest eliminacja szkodliwych nawyków — dym tytoniowy podrażnia błonę śluzową gardła i sprzyja zarówno ostrym infekcjom, jak i przewlekłemu nieżytowi gardła. Alkohol ma podobne działanie. Ograniczenie kontaktu z tymi substancjami wyraźnie zmniejsza częstotliwość nawracającego bólu gardła. Warto też zadbać o nawilżenie powietrza w pomieszczeniach — suche powietrze osłabia naturalną barierę ochronną błon śluzowych i czyni je bardziej podatnymi na infekcje.

Odporność organizmu można wspierać regularną aktywnością fizyczną, zróżnicowaną dietą bogatą w witaminy i minerały, odpowiednią ilością snu i unikaniem przewlekłego stresu. W przypadku nawracającego refluksu żołądkowo-przełykowego, który często jest przyczyną przewlekłego bólu gardła, ważne jest jego właściwe leczenie, modyfikacja diety i unikanie jedzenia przed snem.

Higiena rąk, unikanie bliskiego kontaktu z chorymi i wietrzenie pomieszczeń to podstawowe działania ograniczające ryzyko infekcji wirusowych i bakteryjnych gardła. Osoby często chorujące mogą rozważyć suplementację witaminą D i cynkiem jako wsparcie układu odpornościowego — po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.