Plan porodu – co to jest i dlaczego warto go mieć?

Plan porodu – co to jest i dlaczego warto go przygotować?

Plan porodu to pisemny dokument, w którym kobieta ciężarna zawiera swoje preferencje i oczekiwania dotyczące przebiegu porodu i wczesnego okresu poporodowego. Nie jest harmonogramem działań ani sztywnym scenariuszem — poród to wydarzenie dynamiczne, które może zmieniać się z godziny na godzinę, a plan porodu stanowi kanwę, którą modyfikuje porodowa rzeczywistość. Jest przede wszystkim listem do personelu sali porodowej: pozwala położnej i lekarzowi poznać rodzącą, jej oczekiwania i obawy jeszcze przed pierwszym skurczem.

Przygotowanie własnego planu porodu ma wiele zalet. Po pierwsze, motywuje do zdobycia rzetelnej wiedzy na temat przebiegu porodu — aby sprecyzować swoje oczekiwania, trzeba poznać poszczególne fazy porodu i możliwe interwencje medyczne. To samo w sobie zmniejsza lęk przed porodem. Po drugie, daje pewność, że oczekiwania zostaną przekazane personelowi nawet wtedy, gdy skurcze utrudniają komunikację. Po trzecie, jest pomocą dla położnej sprawującej opiekę nad przyszłą mamą — wie, na czym kobiecie zależy najbardziej i może aktywnie starać się te potrzeby uwzględnić w trakcie akcji porodowej.

Plan porodu najlepiej opracować na początku III trymestru ciąży, we współpracy z partnerem. Wiele kwestii dotyczy bowiem obojga rodziców — od decyzji o obecności osoby towarzyszącej po przecięcie pępowiny. Optymalnym momentem jest mniej więcej miesiąc przed terminem porodu, co daje czas na omówienie dokumentu z lekarzem prowadzącym ciążę lub położną.

Czy plan porodu jest obowiązkowy?

Plan porodu jest formalnym elementem standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej w Polsce. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia obowiązującym od 1 stycznia 2019 roku, każda kobieta powinna opracować własny plan porodu wspólnie z osobą sprawującą opiekę w ciąży — lekarzem prowadzącym ciążę lub położną środowiskową. Plan porodu wchodzi w skład dokumentacji medycznej i ma takie samo znaczenie jak plan opieki prenatalnej.

Czy jednak brak planu porodu jest prawnie sankcjonowany? Nie — plan porodu nie jest dokumentem, którego nieposiadanie pociąga za sobą konsekwencje prawne. Obowiązek przygotowania planu spoczywa na osobie sprawującej opiekę nad ciężarną, która powinna zaproponować działania w tym zakresie i wspierać kobietę w jego tworzeniu. Jeśli nikt nie pyta o plan porodu podczas wizyt prenatalnych, warto samodzielnie podjąć temat z lekarzem lub położną środowiskową i dopilnować, aby dokument znalazł się w dokumentacji medycznej.

Wiele szpitali posiada własne wzory formularzy planu porodu, które są dostępne na stronach internetowych. Można z nich skorzystać lub napisać własny dokument — forma nie jest ściśle określona. Plan może obejmować kilka zdań lub kilka stron, zależnie od potrzeb i oczekiwań kobiety.

Jak napisać plan porodu i co powinien zawierać?

Plan porodu najlepiej napisać chronologicznie, przechodząc przez cztery okresy porodu. Poniżej znajdziesz przykładowy plan zagadnień, które warto uwzględnić i na nie odpowiedzieć:

I okres porodu (rozwieranie)

1. czy chcesz rodzić z osobą towarzyszącą, czy sama,
2. jakie metody łagodzenia bólu preferujesz — niefarmakologiczne (piłka, worek sako, prysznic, pozycje wertykalne, immersja wodna) i farmakologiczne (znieczulenie zewnątrzoponowe),
3. czy wyrażasz zgodę na lewatywy i golenie krocza,
4. czy chcesz swobodnie poruszać się podczas porodu,
5. czy wyrażasz zgodę na przebicie pęcherza płodowego (amniotomia),
6. czy wyrażasz zgodę na podanie oksytocyny w celu wzmocnienia akcji porodowej,
7. czy wyrażasz zgodę na stałe monitorowanie KTG,

II okres porodu (rodzenie dziecka)

1. w jakiej pozycji chcesz rodzić,
2. czy wyrażasz zgodę na nacięcie krocza,
3. czy wyrażasz zgodę na podanie oksytocyny,

III okres porodu (rodzenie łożyska)

1. czy chcesz, aby dziecko bezpośrednio po urodzeniu zostało położone na Twoim brzuchu/klatce piersiowej,
2. czy osoba towarzysząca może przeciąć pępowinę,
3. czy wyrażasz zgodę na podanie leków naskurczowych,
4. czy wyrażasz chęć pobrania krwi pępowinowej,

IV okres porodu (wczesny połóg — dwugodzinna obserwacja na sali porodowej)

1. czy chcesz, aby dziecko przez pierwsze dwie godziny przebywało na Twoim brzuchu/klatce piersiowej,
2. czy chcesz zaraz po porodzie przystawić dziecko do piersi i karmić wyłącznie naturalnie,
3. czy wyrażasz zgodę na dokarmienie noworodka mieszanką wyłącznie na podstawie wskazań medycznych,
4. jakie są Twoje oczekiwania dotyczące opieki poporodowej i informowania o stanie zdrowia noworodka.

Warto też napisać o opiece w przypadku cesarskiego cięcia — czy zależy Ci na pierwszych chwilach z dzieckiem na sali operacyjnej, czy chcesz, aby noworodek przebywał z osobą towarzyszącą podczas Twojego pobytu na sali wybudzeń.

Czy personel medyczny musi stosować się do planu porodu?

Plan porodu jest dokumentem, z którym osoba sprawująca opiekę nad rodzącą ma obowiązek się zapoznać, omówić go z kobietą i w miarę możliwości stosować jego postanowienia. Nie oznacza to jednak, że każdy zapis zostanie w pełni zrealizowany. Badania pokazują, że oczekiwania kobiet zawarte w planie nie zawsze są w pełni respektowane przez personel — wynika to zarówno z uwarunkowań medycznych, jak i organizacyjnych na danym oddziale.

Gdy z powodów medycznych opieka odbiega od zapisów w planie porodu, personel medyczny powinien szczegółowo poinformować rodzącą o przyczynach tej zmiany. Kobieta ma prawo do świadomego udziału w podejmowaniu decyzji związanych z porodem i pełnej informacji o podejmowanych działaniach. Jeśli konieczne okaże się na przykład podanie oksytocyny wbrew zapisowi w planie lub przebicie pęcherza płodowego, lekarz lub położna powinni wyjaśnić, dlaczego zostało zapisane odstępstwo od pierwotnych oczekiwań.

Plan porodu nie jest więc wiążącą umową, ale ma realną siłę komunikacyjną. Jego obecność w dokumentacji medycznej zobowiązuje personel do przynajmniej zapoznania się z nim i podjęcia rozmowy. Kobiety posiadające plan porodu częściej czują się podmiotowo traktowane podczas porodu i mają większe poczucie kontroli nad tym, co się z nimi dzieje.

Położna a plan porodu – czy może pomóc w przygotowaniu dokumentu?

Położna środowiskowa jest naturalnym partnerem w przygotowaniu planu porodu. To właśnie ona — jako osoba sprawująca opiekę nad ciężarną w ramach podstawowej opieki zdrowotnej — powinna aktywnie zachęcać do stworzenia dokumentu, pomagać w jego opracowaniu i wyjaśniać, które zapisy są realne do zrealizowania w konkretnej placówce.

Podczas spotkań z przyszłą mamą położna może omówić poszczególne elementy planu, odpowiedzieć na pytania dotyczące procedur medycznych, wyjaśnić, na co kobieta może wyrazić lub odmówić zgody, a na co nie ma wpływu. Może też skonsultować plan z lekarzem prowadzącym ciążę, jeśli kobieta tego oczekuje. Warto umieścić w planie informacje o muzyce, którą chce się słuchać w sali porodowej, o szczególnych obawach — na przykład przed igłami czy badaniem ginekologicznym — lub o oczekiwaniach wobec karmienia piersią i wsparcia laktacyjnego po porodzie.

Jeśli z góry wiadomo, że poród odbędzie się przez cesarskie cięcie, plan porodu nadal ma sens. Można w nim wyrazić oczekiwania dotyczące pierwszego kontaktu z noworodkiem na sali operacyjnej, obecności partnera podczas operacji czy pomocy w karmieniu piersią bezpośrednio po porodzie. Niezależnie od sposobu, w jaki narodziny dziecka będą przebiegać — plan porodu pozostaje Twoim głosem na sali porodowej.