Szczepienia – dlaczego są tak ważne dla zdrowia dzieci?
Szczepienia ochronne to najskuteczniejsza metoda zapobiegania rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych u dzieci i młodzieży.Zmniejszają zachorowalność, redukują ryzyko ciężkich powikłań i zgonów, a w przypadku niektórych chorób umożliwiły ich całkowite wyeliminowanie. Każdego roku Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego, publikowany w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia, określa zasady realizacji szczepień ochronnych i stanowi podstawę prawną Programu Szczepień Ochronnych – corocznie aktualizowanego dokumentu dostosowanego do bieżącej sytuacji epidemiologicznej.
Szczepienia dzieci w Polsce dzielą się na dwie grupy. Szczepienia obowiązkowe są bezpłatne i finansowane z budżetu państwa – obejmują wszystkie dzieci urodzone w Polsce. Szczepienia zalecane to odpłatne, nieobowiązkowe preparaty rozszerzające ochronę dziecka poza zakres kalendarza obowiązkowego. Decyzję o realizacji szczepień podejmują rodzice lub opiekunowie prawni, a badania jednoznacznie potwierdzają, że najważniejszym czynnikiem wpływającym na tę decyzję jest rekomendacja lekarza pediatry.
Szczepienie podstawowe to seria dawek podawana w określonych odstępach czasu, umożliwiająca wytworzenie trwałej odporności. Kolejne szczepienia uzupełniające, czyli szczepienie przypominające, podtrzymują tę odporność przez kolejne lata życia dziecka.
Pierwsze szczepienia dzieci – kiedy są wykonywane i jak przebiegają?
Pierwsze szczepienia wykonuje się już w pierwszej dobie życia – przed opuszczeniem oddziału noworodkowego. Podaje się wówczas szczepienie przeciwko gruźlicy (szczepionka BCG) oraz pierwszą dawkę szczepionki chroniącej przed wirusowym zapaleniem wątroby typu B.
Jak przebiega wizyta ze szczepieniem? Składa się z trzech etapów:
- Kwalifikacja – wywiad pediatry z rodzicem, omówienie stanu zdrowia dziecka, możliwych odczynów i charakterystyki produktu leczniczego,
- Badanie fizykalne – wykluczenie aktywnej infekcji,
- Podanie szczepionki.
Na wizytę warto zabrać książeczkę zdrowia dziecka. Kolejne szczepienia realizowane są według następującego harmonogramu:
- 2. miesiąc życia – pierwsza dawka DTP, Hib, pneumokoków, rotawirusów oraz druga dawka WZW typu B,
- 4. miesiąc życia – druga dawka wymienionych szczepień oraz pierwsza dawka szczepionki przeciwko poliomyelitis,
- 7. miesiąc życia – trzecia dawka przeciwko WZW typu B,
- 13–15. miesiąc życia – szczepienie podstawowe MMR (odra, świnka, różyczka),
- 16–18. miesiąc życia – czwarta dawka DTP, polio i Hib.
Rodzice mogą zdecydować się na szczepionki skojarzone 5w1 lub 6w1, które zawierają kilka preparatów w jednej iniekcji – to płatna alternatywa zmniejszająca liczbę wkłuć.
Szczepienie obowiązkowe – jakie szczepienia obejmuje kalendarz?
Kalendarz szczepień obowiązkowych obejmuje ochronę przed gruźlicą, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, rotawirusami, błonicą, tężcowi i krztuścowi, zakażeniami Hib, pneumokokami, poliomyelitis oraz odrze, śwince i różyczce. Szczepienie przeciwko odrze w schemacie MMR podawane jest w 13–15. miesiącu życia i powtarzane w 6. roku życia jako pierwsze szczepienie przypominające. Odra może powodować zapalenie płuc i zapalenie mózgu, świnka – zapalenie trzustki, zapalenie jąder i niedosłuch, różyczka zaś – zapalenie spojówek, małopłytkowość idiopatyczną i zapalenie mózgu. W 6. roku podaje się też szczepienie przypominające przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz polio. W 14. roku życia podawana jest druga dawka przypominająca Tdap, a w 19. roku – trzecia dawka przeciwko błonicy i tężcowi (Td).
W sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych istnieje też rozszerzony obowiązek dla grup ryzyka. Szczepienie przeciwko zakażeniom pneumokokowym jest obowiązkowe dla dzieci do 5. roku życia z wadą ośrodkowego układu nerwowego przebiegającą z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego, zakażonych HIV, po przeszczepieniu szpiku, przed przeszczepieniem lub po przeszczepieniu narządów wewnętrznych, a także przed wszczepieniem implantu ślimakowego lub po nim. Obowiązek dotyczy też dzieci chorujących na przewlekłe choroby serca, przewlekłe choroby płuc w tym astmę, przewlekłą niewydolność nerek, pierwotne zaburzenia odporności i choroby metaboliczne, a ponadto dzieci przebywających w rodzinnych domach dziecka, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych.
Obowiązkowe szczepienie przeciwko ospie wietrznej obowiązuje dzieci z upośledzeniem odporności, zakażonych HIV i przebywających w żłobkach. Spośród osób szczególnie narażonych obowiązkowi szczepień przeciwko WZW typu B podlegają studenci uczelni medycznych kształcący się na kierunkach medycznych, osoby wykonujące zawód medyczny narażone na kontakt z materiałem zakaźnym, osoby narażone na zakażenie wskutek styczności z chorym na wirusowe zapalenie wątroby, osoby w fazie zaawansowanej choroby nerek oraz osób dializowanych. Szczepienie chroniące przed zakażeniem wirusem wścieklizny jest obowiązkowe po kontakcie ze zwierzęciem chorym na wściekliznę lub podejrzanym o zakażenie wirusem wścieklizny.
Szczepienia nieobowiązkowe dla dzieci – czy warto je rozważyć?
Zalecane szczepienia to odpłatne preparaty nieujęte w kalendarzu obowiązkowym, rekomendowane przez lekarzy ze względu na ich realną wartość ochronną. Do najważniejszych należą szczepienia przeciwko grypie, zakażeniom meningokokowym, ospie wietrznej poza grupami ryzyka oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu A. Płatne szczepienia obejmują też ochronę przed kleszczowym zapaleniem mózgu — ostrą chorobą zakaźną wywołaną przez wirusa przenoszonego przez kleszcze, która może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i trwałych powikłań neurologicznych.
Grypa to ostra choroba zakaźna, której ciężkim przebiegu u dzieci może towarzyszyć zapalenie płuc, zapalenie nagłośni i powikłania kardiologiczne. Szczepionkę przeciwko grypie zaleca się po ukończeniu 6. miesiąca życia, powtarzając ją co roku. Zakażenia meningokokowe są szczególnie groźne u małych dzieci i mogą w ciągu kilku godzin prowadzić do sepsy.
Badania pokazują, że stopień realizacji szczepień obowiązkowych w Polsce jest wysoki, natomiast zalecane szczepienia wykonywane są u nielicznych dzieci — głównie z powodów finansowych i niedostatku informacji. Aż 76% rodziców deklaruje, że skorzystałoby ze szczepień zalecanych, gdyby były bezpłatne. Lekarz może dostosować harmonogram szczepień do indywidualnych potrzeb Twojego dziecka, uwzględniając jego stan zdrowia i historię chorób.
Czy szczepienie boli i jak przygotować dziecko do wizyty?
Większość szczepionek podawana jest w formie iniekcji domięśniowej – chwilowy dyskomfort jest nieunikniony, ale krótkotrwały. Po szczepieniu mogą wystąpić miejscowe odczyny, takie jak zaczerwienienie czy obrzęk, a u części dzieci – podwyższona temperatura lub rozdrażnienie. Są to łagodne reakcje świadczące o prawidłowej odpowiedzi układu odpornościowego. Ciężkie powikłania poszczepienne zdarzają się bardzo rzadko.
Jak przygotować się do wizyty?
Należy zabrać książeczkę zdrowia dziecka z historią dotychczasowych szczepień.Jeśli dziecko jest chore lub ma ostrą chorobę zakaźną, szczepienie należy przełożyć do czasu wyzdrowienia. Żadnych wcześniejszych badań ani specjalnej diety nie wymaga się przed szczepieniem. Starsze dzieci warto przygotować słownie i szczerze wytłumaczyć im, czego mogą się spodziewać – redukuje to lęk wynikający z niepewności. Wszelkie wątpliwości dotyczące programu szczepień ochronnych lub harmonogramu warto omówić z pediatrą, lub lekarzem rodzinnym podczas wizyty kwalifikacyjnej.
Źródła:
K. Gawlik, H. Woś, W. Waksmańska, R. Łukasik, Opinie rodziców na temat szczepień ochronnych u dzieci (2014), Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 20(4)., Data dostępu: 13.04.2026r.
M. Szeroczyńska, Czy obowiązkowe szczepienia ochronne dzieci są naprawdę obowiązkowe? (2014), Szkoła Specjalna, (3), 214-224., Data dostępu: 13.04.2026r.
E. Lipska, M. Lewińska, G. Górnicka, Realizacja szczepień zalecanych u dzieci i opinie rodziców na temat tych szczepień (2013), Nowa Med, 2, 64-69., Data dostępu: 13.04.2026r.
