Zaparcia – przyczyny, objawy i metody leczenia

Zaparcia przyczyny – skąd biorą się problemy z wypróżnianiem?

Przyczyny zaparć są złożone i wieloczynnikowe. Wyróżnia się dwie główne grupy: zaparcia czynnościowe, wynikające z nieprawidłowego funkcjonowania jelit lub stylu życia, oraz zaparcia wtórne, będące objawem innych chorób lub działaniem niepożądanym leków.

Najczęstszą przyczyną są zaparcia czynnościowe. Ich podłożem jest nieprawidłowa dieta uboga w błonnik pokarmowy, niedostateczne nawodnienie, siedzący tryb życia i brak aktywności fizycznej oraz czynniki psychologiczne, takie jak stres czy celowe wstrzymywanie stolca. Dieta uboga w pełnoziarniste produkty zbożowe, rośliny strączkowe i świeże warzywa zmniejsza objętość stolca i spowalnia perystaltykę jelit. Zbyt mała ilość wypijanych płynów pogarsza konsystencję stolca, czyniąc go twardym i trudnym do wydalenia.

Zaparcia wtórne mogą wywoływać leki — szczególnie opioidowe leki przeciwbólowe, leki przeciwdepresyjne i niektóre preparaty kardiologiczne. Wśród chorób powodować zaparcia mogą między innymi niedoczynność tarczycy, zaburzenia hormonalne, choroby układu nerwowego, w tym choroba Parkinsona i choroby naczyniowe mózgu, a także powikłania neurologiczne cukrzycy.Zaparcia spastyczne ze zwolnionym pasażem jelitowym i zaparcia z dyssynergią mięśni dna miednicy to odrębne jednostki wymagające specjalistycznej diagnostyki. Niezależnie od mechanizmu, im dłużej masy kałowe zalegają w jelitach, tym stają się twardsze i trudniejsze do wydalenia — tworzy się mechanizm błędnego koła.

Objawy zaparć – jak rozpoznać zaburzenia pracy jelit?

Zaparcia to nie tylko całkowite zatrzymanie stolca. Definiuje się je jako mniej niż 3 pełne wypróżnienia w tygodniu, przy czym u każdej osoby rytm dobowy jest nieco inny. Do typowych objawów zaparć należą:

• zmniejszona liczba wypróżnień (mniej niż 3 razy w tygodniu),
• konieczność nadmiernego parcia podczas defekacji,
• oddawanie twardego, zbitego stolca,
• uczucie niepełnego wypróżnienia po oddaniu stolca,
• uczucie pełności, wzdęcia lub dyskomfortu w jamie brzusznej,
• ból brzucha, zwłaszcza w lewym podbrzuszu,
• uczucie zablokowania lub zatykania w okolicy odbytu.

Objawy te mogą utrudniać normalne funkcjonowanie, pracę i aktywność fizyczną. U niektórych osób długotrwałe zaparcia wywołują też wyraźny niepokój i dyskomfort psychiczny. U osób szczupłych zalegające masy kałowe mogą być nawet wyczuwalne przez powłoki brzuszne.

Jakie badania wykonuje się przy przewlekłych zaparciach?

Diagnostykę zaparć rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu z pacjentem. Lekarz zbiera informacje o czasie trwania dolegliwości, rytmie wypróżnień, przyjmowanych lekach, diecie i przebytych operacjach. Następnie przeprowadza badanie fizykalne, którego kluczowym elementem jest badanie per rectum — pozwala ocenić stan odbytu, wykryć ewentualne zalegające masy kałowe oraz wykluczyć zmiany organiczne w kanale odbytu.

Kolonoskopia jest wskazana u każdej osoby po 50. roku życia, u której pojawia się zmiana rytmu wypróżnień. U młodszych pacjentów wykonuje się ją przy objawach alarmowych — krwawieniu z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, nagłej zmianie rytmu wypróżnień lub utracie masy ciała.

Podstawowe badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi, badania biochemiczne i poziom hormonów tarczycy (TSH), pomagają wykluczyć zaparcia wtórne do chorób ogólnoustrojowych — niedoczynność tarczycy jest jedną z częstszych ukrytych przyczyn zaparć u dorosłych.

Jeśli wstępne leczenie nie przynosi efektu, lekarz może zlecić badania specjalistyczne oceniające motorykę przewodu pokarmowego. Test Hintona ocenia szybkość pasażu treści w jelicie grubym — pacjent połyka znaczniki, a ich przemieszczanie się obserwowane jest w badaniu RTG. Manometria odbytu i test wydalania balonu pozwalają stwierdzić dyssynergię mięśni dna miednicy jako przyczynę zaparć. Zaawansowane badania diagnostyczne są jednak zalecane jedynie przy nieskuteczności terapii początkowej — większość pacjentów z przewlekłymi zaparciami powinna być leczona przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej.

Co na zaparcia może pomóc – dieta i domowe sposoby

Podstawą leczenia zaparć jest zawsze modyfikacja stylu życia i leczenie dietetyczne. Wdrożone konsekwentnie przez minimum dwa tygodnie, przynoszą poprawę u większości pacjentów.

Najważniejszym elementem jest zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego. Zalecane dzienne spożycie wynosi od 20 do 30 g, w dawkach podzielonych. Znakomitymi źródłami błonnika są otręby pszenne, produkty pełnoziarniste, świeże warzywa i owoce, rośliny strączkowe oraz siemię lniane. Szczególnie pomocne okazują się suszone śliwki — zawierają sorbitol i błonnik, które pobudzają perystaltykę jelit i ułatwiają wypróżnianie, a ich skuteczność w łagodzeniu zaparć jest dobrze udokumentowana.

Odpowiednie nawodnienie jest równie ważne. Zwiększenie ilości wypijanych płynów do 2–3 litrów dziennie — szczególnie wody i naparów ziołowych — poprawia konsystencję stolca i wspiera pracę jelit. Szklanka ciepłej wody lub ciepłego naparu wypita rano na czczo może skutecznie pobudzić jelita do pracy.

Regularna aktywność fizyczna pobudza perystaltykę jelit i przyspiesza pasaż jelitowy. Nawet 30-minutowy spacer dziennie lub lekkie ćwiczenia aerobowe poprawiają motorykę przewodu pokarmowego. Pomocne mogą być też herbatki ziołowe z senesu, rokitnika lub kory kruszyny — zawierają związki stymulujące ruchy jelit, jednak nie powinny być stosowane przewlekle.

Gdy zmiana diety i stylu życia nie wystarczy, można sięgnąć po dostępne bez recepty leki na zaparcia. Środki przeczyszczające takie jak laktuloza, makrogole, czopki glicerynowe czy bisakodyl to leczenie farmakologiczne pierwszego wyboru przy przewlekłych zaparciach. Makrogole — osmotyczne środki przeczyszczające — są rekomendowane jako leczenie pierwszego wyboru, bezpieczne nawet przy długotrwałym stosowaniu. Leki te należy stosować wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza lub farmaceuty.

Kiedy z zaparciami warto zgłosić się do internisty?

Zaparcia sporadyczne, ustępujące po wprowadzeniu zmian dietetycznych, zwykle nie wymagają konsultacji lekarskiej. Istnieje jednak kilka sytuacji, w których wizyta jest konieczna.

Do internisty lub lekarza POZ należy się zgłosić, gdy zaparcia utrzymują się powyżej 2–3 tygodni mimo stosowania domowych sposobów na zaparcia, gdy wypróżnienia występują rzadziej niż raz w tygodniu lub gdy dolegliwości nie reagują na dostępne bez recepty leki na zaparcia.

Bezwzględnie wymagają pilnej konsultacji lekarskiej następujące objawy:

• krew w stolcu lub na papierze toaletowym,
• nagła zmiana rytmu wypróżnień u osoby, która dotychczas nie miała problemów z wypróżnianiem,
• utrata masy ciała bez uchwytnej przyczyny,
• silny ból brzucha lub ból odbytu przy oddawaniu stolca,
• zaparcia współistniejące z gorączką,
• uczucie parcia na stolec bez możliwości wypróżnienia.

Niepokojący jest też każdy przypadek przewlekłych zaparć u osoby powyżej 50. roku życia, która wcześniej nie miała tego problemu — wymaga on kolonoskopii w celu wykluczenia zmian nowotworowych jelita grubego. Pamiętaj, że leczenie zaparć powinno być zawsze poprzedzone ustaleniem ich przyczyny — zwłaszcza przy zaparciach wtórnych, gdzie kluczowe jest leczenie choroby podstawowej, a nie tylko objawowe podawanie środków przeczyszczających.