Ból brzucha – przyczyny, objawy i kiedy zgłosić się do internisty?

Najczęstsze przyczyny bólu brzucha

Ból brzucha można podzielić na ostry — trwający krócej niż 6 tygodni, zazwyczaj o nagłym początku — i przewlekły, utrzymujący się powyżej 6 tygodni lub nawracający. Każdy z tych typów ma inne najczęstsze przyczyny i wymaga innego podejścia diagnostycznego.

Ostry ból brzucha najczęściej jest spowodowany infekcjami wirusowymi lub bakteryjnymi przewodu pokarmowego — potocznie zwanymi grypą żołądkową. Towarzyszy mu zwykle biegunka, nudności, wymioty i gorączka. Do innych częstych przyczyn ostrego bólu należą: zapalenie żołądka, choroba refluksowa przełyku, kamica nerkowa, zapalenie pęcherza moczowego, a u kobiet — zapalenie przydatków lub ciąża pozamaciczna. Stany wymagające pilnej interwencji chirurgicznej, takie jak ostre zapalenie wyrostka robaczkowego, niedrożność jelit, perforacja wrzodu żołądka, ostre zapalenie trzustki czy zapalenie pęcherzyka żółciowego, określa się zbiorczo mianem ostrego bólu.

Przewlekły ból brzucha ma inne podłoże. Najczęściej wynika z zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego — przede wszystkim zespołu jelita drażliwego (IBS) i dyspepsji czynnościowej. Wśród chorób organicznych odpowiedzialnych za przewlekłe bóle brzucha wyróżnia się nieswoiste choroby zapalne jelit, czyli wrzodziejące zapalenie jelita grubego i chorobę Leśniowskiego-Crohna, chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, kamicę pęcherzyka żółciowego, nietolerancję laktozy, alergię pokarmową, celiakię i refluks żołądkowo-przełykowy. Ból przewlekły w obrębie jamy brzusznej może też być pierwszym objawem procesu nowotworowego jelita grubego, żołądka lub trzustki.

Bóle brzucha i biegunka – jakie choroby mogą powodować takie objawy?

Współwystępowanie bólu brzucha i biegunki jest typowe dla kilku grup chorób, a ich prawidłowe rozróżnienie ma znaczenie dla wyboru właściwego leczenia.

Najczęstszą przyczyną jest ostre zapalenie żołądka i jelit — infekcja wirusowa lub bakteryjna powodująca gwałtowne bóle brzucha, biegunkę, nudności, wymioty i gorączkę. Objawy pojawiają się zazwyczaj nagle i ustępują samoistnie w ciągu kilku dni. Zatrucie pokarmowe przebiega podobnie, ale objawy rozwijają się szybciej — zwykle w ciągu kilku godzin od spożycia skażonego pokarmu.

Zespół jelita drażliwego (IBS) to przewlekłe zaburzenie czynnościowe przewodu pokarmowego, w którym nawracające bóle brzucha współwystępują z zaburzeniami rytmu wypróżnień — biegunką, zaparciami lub ich naprzemiennym występowaniem. Towarzyszą im wzdęcia i uczucie pełności. Objawy często nasilają się pod wpływem stresu lub po posiłkach.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna — powodują przewlekłe zapalenie błony śluzowej przewodu pokarmowego. Biegunka, często krwawa, bóle brzucha, gorączka i utrata masy ciała to charakterystyczny obraz kliniczny tych chorób, wymagający specjalistycznej diagnostyki i leczenia gastroenterologicznego.

Nietolerancja laktozy i alergia pokarmowa to z kolei przyczyny nawracających dolegliwości po spożyciu konkretnych produktów — mleka i jego przetworów w przypadku nietolerancji laktozy, a produktów zawierających gluten w przypadku celiakii. Ból brzucha, biegunka, wzdęcia i nudności pojawiają się wówczas regularnie i mają wyraźny związek z dietą. Choroby przenoszone drogą płciową, takie jak rzeżączka czy chlamydioza, mogą powodować ból podbrzusza, szczególnie u kobiet, z towarzyszącą gorączką i wydzieliną — i warto uwzględnić je w diagnostyce różnicowej u osób aktywnych seksualnie.

Kiedy z bólem brzucha warto zgłosić się do internisty?

Nie każdy ból brzucha wymaga wizyty lekarskiej. Łagodne dolegliwości po obfitym posiłku lub krótkotrwały dyskomfort trawienny zwykle ustępują samoistnie. Istnieje jednak kilka sytuacji, w których kontakt z lekarzem jest konieczny, a w niektórych przypadkach niezbędna jest natychmiastowa pomoc.

Do internisty lub lekarza POZ należy zgłosić się, gdy:

• ból brzucha utrzymuje się dłużej niż 2–3 dni bez poprawy,
• dolegliwości nawracają regularnie przez kilka tygodni,
• ból nasila się po posiłkach lub w konkretnych okolicznościach i zaburza codzienne funkcjonowanie,
• towarzyszą zaburzenia rytmu wypróżnień trwające ponad 2 tygodnie,
• ból podbrzusza współwystępuje z gorączką bez wyraźnej infekcji,
• pojawia się niewyjaśniona utrata masy ciała.

Natychmiastowej pomocy medycznej, wzywając pogotowie lub udając się na izbę przyjęć, wymagają następujące objawy:

• nagły, bardzo silny ból brzucha o nieznanej przyczynie, nieustępujący po lekach,
• napięty, twardy brzuch z bolesnością przy dotyku (tzw. objaw otrzewnowy),
• krew w stolcu lub czarne, smoliste stolce,
• wymioty z krwią lub treścią przypominającą fusy od kawy,
• silny ból podbrzusza u kobiety w wieku rozrodczym (możliwa ciąża pozamaciczna),
• objawy niedrożności jelit: wzdęcie, brak stolca i gazów, wymioty kałowe,
• gorączka powyżej 38,5°C z silnym bólem brzucha.

Każda osoba powyżej 50. roku życia, u której pojawia się zmiana rytmu wypróżnień lub nowy przewlekły ból brzucha, powinna zostać jak najszybciej zbadana przez lekarza w celu wykluczenia raka jelita grubego.

Jak wygląda diagnostyka bólu brzucha i jakie badania może zlecić lekarz?

Diagnostykę bólu brzucha rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu. Kluczowe są: lokalizacja bólu i jego promieniowanie, charakter (kolkowy, tępy, piekący, rozlany), czas trwania, okoliczności powstania bólu, związek z jedzeniem, rytmem wypróżnień i miesiączką oraz objawy towarzyszące. Lokalizacja bólu dostarcza ważnych wskazówek diagnostycznych — ból w górnej części brzucha sugeruje choroby żołądka, wątroby, trzustki lub pęcherzyka żółciowego, ból w okolicy pępka może wskazywać na wczesną fazę zapalenia wyrostka robaczkowego lub choroby jelita cienkiego, a ból podbrzusza i dolnej części brzucha — na choroby jelita grubego, pęcherza moczowego, narządów rodnych lub wyrostka robaczkowego.

Po wywiadzie lekarz przeprowadza badanie fizykalne jamy brzusznej, oceniając napięcie powłok, bolesność przy palpacji oraz perystaltykę jelit.

W zależności od podejrzewanej przyczyny lekarz może zlecić następujące badania diagnostyczne:

1. testy oddechowe — przy podejrzeniu nietolerancji laktozy lub przerostu bakteryjnego jelita cienkiego.
2. podstawowe badania laboratoryjne krwi: morfologia krwi obwodowej, CRP (marker stanu zapalnego), enzymy wątrobowe, amylaza i lipaza trzustkowa, kreatynina, badanie ogólne moczu,
3. badania obrazowe: USG jamy brzusznej — pierwszoplanowe badanie przy większości dolegliwości brzusznych, tomografia komputerowa (TK) i rezonans magnetyczny jamy brzusznej przy podejrzeniu poważniejszych patologii,
4. badania endoskopowe: gastroskopia przy podejrzeniu chorób górnego odcinka przewodu pokarmowego (wrzody żołądka, choroba refluksowa przełyku), kolonoskopia przy podejrzeniu chorób jelita grubego, raka jelita lub nieswoistych chorób zapalnych jelit,
5. testy na zakażenie Helicobacter pylori — przy objawach dyspepsji i podejrzeniu choroby wrzodowej,
6. kalprotektyna w kale — marker zapalenia jelit, pomocny w różnicowaniu IBS od nieswoistych chorób zapalnych jelit,

Metody leczenia bólu brzucha

Leczenie bólu brzucha jest zawsze zależne od jego przyczyny — właśnie dlatego diagnostyka jest niezbędna przed wdrożeniem terapii. Próba tłumienia objawów silnymi lekami przeciwbólowymi bez ustalenia przyczyny może utrudnić rozpoznanie i opóźnić właściwe leczenie.

Przy łagodnych dolegliwościach czynnościowych pomocne są dostępne bez recepty leki rozkurczowe — drotaweryna (No-Spa) rozluźnia napięte mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i przynosi ulgę przy skurczowych bólach brzucha związanych z zaburzeniami trawiennymi, kamicą nerkową czy bolesnym miesiączkowaniem. Paracetamol stosuje się przy bólu o łagodnym i umiarkowanym nasileniu. Ibuprofen i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne nie są zalecane przy bólach brzucha — drażnią błonę śluzową żołądka i mogą nasilać dolegliwości oraz sprzyjać powstawaniu wrzodów żołądka.

Przy stwierdzeniu zakażenia bakteryjnego lub zapalenia konieczne jest leczenie farmakologiczne zlecone przez lekarza — antybiotykoterapia w zakażeniach bakteryjnych, leki rozkurczowe i dieta przy IBS, inhibitory pompy protonowej przy chorobie refluksowej przełyku i wrzodach żołądka. Nieswoiste choroby zapalne jelit wymagają specjalistycznego leczenia gastroenterologicznego, a ostre stany — natychmiastowej interwencji chirurgicznej.

Niezależnie od przyczyny, przy dolegliwościach brzusznych warto zadbać o odpowiednie nawodnienie, lekkostrawną dietę — unikając tłustych, smażonych i ciężkostrawnych potraw — oraz regularne, niewielkie posiłki. Pomocne mogą być napary z rumianku, mięty pieprzowej czy melisy, które działają rozkurczowo na mięśnie przewodu pokarmowego i zmniejszają nasilenie stanu zapalnego błony śluzowej. Przy bólach brzucha związanych ze stresem warto rozważyć techniki relaksacyjne — napięcie emocjonalne ma udokumentowany wpływ na nasilenie dolegliwości, szczególnie przy zespole jelita drażliwego.